İşçi sinfi cənnətə gedir

Print Friendly, PDF & Email

The_Working_Class_Goes_to_Heaven_movie_poster

“İşçi nə qədər çox zənginlik yaradırsa, istehsalı keyfiyyət və həcm baxımından nə qədər artırırsa o qədər yoxsul vəziyyətə düşür, o qədər ucuz əmtəə olur. İnsanların dünyasının dəyərsizləşməsi əşyaların, şeylərin dünyasının dəyər qazanmasına mütənasib olaraq artır.”

(Karl Marks, “1844 iqtisadi və fəlsəfi əlyazmalar”)

“İşçi sinfi cənnətə gedir” filmi təkcə kapitalist sistemi və humanizmin avtomatlaşma vasitəsilə deqradasiyasını tənqid etmir, həmçinin işçi sinfinin siyasi mübarizədəki ikitərəfli vəziyyətini təsvir etməyə çalışır. Filmin qəhrəmanı həyatında qadınlar və işindən başqa bir şey düşünə bilməyən, Lulu ləqəbi ilə tanınan Massa adlı fabrik işçisidir. Öz texniki bacarığı ilə işləyən mexanizmin əsas vintinə çevrilmiş Massa digər işçilər üçün əlçatmaz görünən profildir və hər kəs onun ritminə uyğunlaşmağa məcburdur. Lakin sonradan iş prosesində baş verən ‘barmaq itkisi’ – bunu üsyanın çıxış nöqtəsi də adlandırmaq olar – Lulu’nun fərdiyyətçi davranışlarından konkret reaksiya gözləyir və o, lümpen həyat tərzindən sıyrılaraq etirazçıya çevrilir. Etiraz formaları ortaya çıxdıqda isə qəhrəmanımız reformizmə sığınmaqdansa, radikal inqilabçı hərəkatı üstün tutur. Əvvəllər sinfi münaqişələrdən yaxasını kənara çəkən Massa artıq mövcud hadisələrin mərkəzi fiqurudur. Bu cür siyasi transformasiya Lulu’nu “bir ölçülü insan”dan son gülləsi ilə kapitalistlərə qarşı çıxmış duelloçuya çevirir. Artıq onun “zəncirlərindən başqa itirəcəyi bir şeyi yoxdur”…

Elio Petri (1929-1982) siyasi məzmunlu filmləri ilə tanınan italyan rejissor və ssenaristdir. Roma şəhərinin işçilər məhəlləsində, işçi ailəsində böyüyən Elio həmin şəraitin çətinliklərini irəliləyən illərdə çəkəcəyi filmlərdə uğurla nümayiş etdirə bilmişdi. Siyasi səbəblərə görə oxuduğu məktəbdən qovulan rejissor dövrün İtaliya Kommunist Partiyasının gənclər təşkilatında mədəni fəaliyyətlər ilə məşğul olmuşdur. Roma Universitetinin ədəbiyyat fakültəsində təhsilini başa vurduqdan sonra isə əsası 1924-cü ildə Antonio Qramşi tərəfindən qoyulmuş “Birlik” (“L’Unita”) qəzetində yazılar dərc etdirmişdir. Jurnalistikadan əlavə kino ilə də maraqlanan Elio 1956-cı il Macarıstan hadisələrindən sonra partiya sıralarını tərk edir. Əvvəlcə bir neçə sənədli film çəkən rejissorun ilk uğuru 1969-cu ildə Berlin kino festivalında “Gümüş ayı”ya layiq görülən “Qərb cəbhəsində yenilik yoxdur” filmi olur. Təsvir etdiyi obrazlara yanaşmada yenilikçi addımlar atan Elio Petri istifadə etdiyi sosial-siyasi və psixoanalitik metodlarla qərb cəmiyyətindəki böhranı göstərməyə çalışmışdır: “Bir vətəndaşın şübhədən kənar istintaqı” (1970) polisin subyekt olaraq dramatik analizini, adını fransız anarxist Pyer Jozef Prudonun sitatından ilhamlandığı “Mülkiyyət artıq oğurluq deyil” (1973) pulun cəmiyyətdə və insan üzərindəki gücünü, “Todo modo” (1976) isə Xristian Demokratlar arasındakı əsas şəxslərin – güc strukturlarının fəaliyyətini əks etdirir. Fərdin problemləri timsalında ictimai boşluğa eyham vuran Elio Petri, yaradıcılığında hər zaman siyasət, mədəniyyət və sosial həyatdakı konformizmi ciddi şəkildə tənqid etmiş, alternativ kimi sistemi, əsasən də iqtisadi fundament hesab edilən istehsalı kökündən dəyişməyi hədəf olaraq tamaşaçılara təqdim etmişdir. Və onun 1971-ci ildə lentə aldığı “İşçi sinfi cənnətə gedir” filmi də ideya olaraq bir işçinin fabrikə qarşı mübarizəsindən ehtiva edir…

Tarixdə baş verənlər

Dövrün İtaliyasında işçilərin siyasi vəziyyətinin qısa xronikası

60-cı illərin əvvəllərini İtaliya işçi hərəkatı üçün yeni bir nəfəs kimi qeyd etmək lazımdır. Ölkənin şimalındakı Turin şəhərində baş vermiş fabrik işçilərinin etirazları 62-ci ildə özünün zirvəsinə çatır. Tətil etmiş işçilərin əsas tələbləri qeyri-iş günləri üçün də əmək haqlarının hesablanması və qısa müddətli əmək müqavilələrinə son vermək idi. Yerli əhalinin də dəstəyini alan işçilər üçün bir neçə həftəlik qarşıdurma uğurla nəticələnir. Eyni vaxtda baş tutan “Michelin” zavodundakı etirazlar isə istənilən effekti vermir və fabrik qarşısındakı dəhşətli səhnələr 90 günün sonunda bitir.

1959-cu ildə baş tutan 11 müxtəlif işçi çıxışlarının heç birində nailiyyət əldə etməyən “FIAT” işçiləri milli tətil günü elan edilən vaxt (iyun, 1962) metal zavodu işçilərinin dəstəyilə sahibkarlara qarşı yenidən mübarizəyə atılır və 9 günün sonunda dəstəkçilərin sayı 7000-dən 60000-ə qədər çoxalır. 60-cı illərin ortalarında texnoloji yeniliklərin tətbiqi fabrik və zavodların sürətlə mexanikiləşdirilməsinə gətirib çıxardı. Bu cür dəyişikliklərin təsir arealında əsas yeri təcrübəsiz gənc işçilər tuturdular. Bundan əlavə, məhsul sayına görə adambaşına istehsalın qüvvəyə minməsilə usta-şagird əlaqələri tamamilə zəiflədi. Vəziyyətin mürəkkəbləşməsinə baxmayaraq, həmkarlar ittifaqı nümayəndələri gənc işçilərin şikayətlərini əsassız sayır və fabrik rəhbərlikləri ilə hər hansı konfliktdən uzaq qalmağa çalışırdı. Belə bir halın yaranması işçilərdə, öz müqəddəratlarının yalnız onların özlərindən asılı olduğu fikrini yaradırdı. Universitet təhsilindən bəhrələnmiş mavi yaxalıqlı tələbələrin digər işçilərə təsiri mövcud sistemə radikal müqavimət nəzəriyyəsini aşılamaqdan ibarət oldu ki, tezliklə praktikada bunun şahidi olundu.

1968-ci ilin əvvəllərində şimal fabriklərində tətillər yenidən alovlandı. İlkin periferik ərazilər və fabriklərlə məhdudlaşan çıxışlar sonradan şəhərlərə yayılmağa başladı. Artıq işçilərin yeni mübarizə forması üçün zavodlarda xüsusi inqilabi qruplaşmalar fəaliyyət göstərirdi. Burada Fransadakı təcrübədən istifadə edilməyə başlanılmışdı. Belə ki, demokratik strukturlara, yəni həmkarlar ittifaqlarına – əslində onlar bürokratikləşmiş kapitalist məngənə idilər – bel bağlamağın mənasız olduğunu görən işçilər tələbə hərəkatından faydalanmağa başladılar. Yaradılmış “tələbə-işçi” cəbhəsi siyasi liderin yoxluğunda hər bir inqilabi fərdin mümkün qədər məsələyə müdaxiləsinə şərait yaradırdı. Yeni idarə üsulu və xüsusi qruplaşmaların fəaliyyəti bəzi fabriklərdə həmkarların tamamilə ləğvi ilə nəticələndi, yerində isə “İşçilərin gücü” (“Potere Operaio”) və ya “İşçilərin avanqardı” (“Avanguardia Operaia”) adlı birliklər yaradıldı. Radikallıq dərəcəsinin artması ilə artıq işçilər həmkarlar ittifaqı kimi bir qurumu tanımır, onlarla müzakirələr aparmır və yalnız öz potensiallarına güvənməli olduqlarını bilirdilər ki, bunun da ən bariz nümunəsi Milan şəhərindəki “Pirelli Bicocca” adlı fabrikdə görüldü. Daha yüksək əmək haqqı üçün tələb irəli sürən işçilər həmkarlar və menecment arasındakı 3 həftəlik görüşlərin səmərə verməyəcəyini duyur və yaratdıqları müstəqil komitənin müəyyən qərarları (işi müvəqqəti saxlama) vasitəsilə öz istəklərinə nail olurlar.
Tətil nümayişlərində səsləndirilən tələblərə yeniləri əlavə olunurdu. Əvvəllər yalnız aşağı əmək haqqını nəzərdə tutan fikirlər bildirilirdisə, sonralar iş şəraitinin yaxşılaşdırılması və şimal-cənub arasındakı maaş fərqlərinin aradan qaldırılması kimi mövzulara da toxunulurdu ki, sonuncusu hərəkatların milli xarakter aldığını göstərirdi.
Bu cür yeni tələblərin elan edildiyi ilk mütəşəkkil tətil kimi “FIAT” işçilərinin nümayişlərini qeyd etmək olar. Mirafiori zavodunda olan etirazların şüarı çox sadə idi: “Biz nə istəyirik? Hər şeyi.” Həmkarlar ittifaqı rəsmilərinin də əllərində bannerlə müdafiə etdiyi yürüyüşə polis müdaxilə etsə də, həmin il ‘tətil’ sözü ‘FIAT’ın ayrılmaz simvoluna çevrilmişdi.

69-cu ildəki çıxışlar payızda pik nöqtəyə çatmışdı. Ölkəyə yayılmış metal işçilərinin ortaq tələblərini ifadə edən “İsti payız” müqaviləsi ilə başa çatan etirazlar milyon yarım insanın istəklərini ehtiva edirdi. İş yerindəki “avtoritarlığı”nın bərpası üçün həmkarlar ittifaqının strategiya dəyişikliyinə getdiyi qeyd olunmalıdır. İşçilərin inamlarını geri qazanmaq və onları öz cəbhələrinə çəkmə istəyən həmkarlar, onların ehtiyaclarını artıq rəsmi xətlə yuxarılara çatdırır və öz yerlərini möhkəmlətməyə macal tapırdılar. Avtonom hərəkatların uğursuzluğunu “pələngi idarə et” (yəni işçi qüvvəsi) taktikası ilə minimuma endirməyə çalışır və keçən il ‘ekstremist’ adlandırdıqları iddiaların həqiqətən də reallığı əks etdirdiyini dərk edirdilər.

1969-cu ilin dekabrında “Milli müqavilə”nin imzalanması zamanı işçilərə dəstək olmuş həmkarlar ittifaqları artıq yeni bir yol seçdiklərini göstərirdilər: siyasi partiyalardan asılılığın azaldılması. İtaliya Ümumi İşçi Konfederasiyası və yerli kommunist partiya arasındakı əlaqələrin zəifləməsi də məhz bununla bağlı idi. İmzalanmış müqavilənin şərtlərinə isə həftədə 40 saatlıq iş, əmək haqqının bərabər şəkildə artımı, iş günündə sərbəst toplaşmaq hüququ və yeni gələn köməkçilər üçün ödəniş sisteminin tətbiqi daxil edilmişdi.

70-ci illərdə də davam edən tətillər kimya və tikinti sənayesi ilə yanaşı, xəstəxana, bar, otel işçiləri və poçtalyonlar arasında da yayılmışdı. İş verən sahibkarların etirazlarına baxmayaraq, nümayəndələrinin işçilər tərəfindən seçildiyi “iş yeri konsulları” fəaliyyət göstərməyə başlamışdı. Məqsəd kimi ‘iş yerində demokratiyanın artırılması’ və ‘həmkarlar ittifaqının strategiyasının dəqiqləşdirilməsi’ nəzərdə tutulsa da, inqilabi dəstələrin ləğvi səhv addım kimi qeyd olunmalıdır. 73-cü ildə baş tutan və 69-dan bəri görülmüş ən böyük nümayiş – 6 milyon işçisinin dəstəyilə – sanki işçi hərəkatının yeni bir dövrünü açırdı…

Ümumiyyətlə 60-70-ci illərdəki əzmkar mübarizə italyan işçi sinifi üçün böyük təcrübə yığımı olmuşdu. Yeni etiraz formalarının görülməsi və kollektiv qərarvermə böyük səmərə vermiş və bir çox işçiyə öz gücündən xəbərdar olmağa kömək etmişdi. Ən böyük radikal addım isə həmkarlar ittifaqının siyasətini heçə sayaraq, özfəaliyyətin genişləndirilməsi olmuşdu. İş yerlərindəki xüsusi komitələrin bilavasitə təşkil etdiyi tətillər reformizmə real inqilabi alternativ olmuş və həmkarların ortodoksal və konformist qaydalarına tənqid xarakteri daşımışdı. Və belə bir sual yaranır: “İşçi sinfinin ənənəvi bir nümayəndəsi olmaq məhz həmkarlar ittifaqının qeyri-səmərəliliyinin məhsuludur yoxsa bizlər reallığı görməyəcək qədər kor olmuşuq?!”

***

Qəhrəmanımız Massa işlədiyi fabrikdə özünə müəyyən bir persona yaratmışdır. Əslində “persona yaratmaq” fərdin bacarıqları çərçivəsini aşır, burada ətraf faktorunu nəzərə almaq mütləqdir. Massa işini əzmkarlıqla yerinə yetirən və tabeçilikdə olduğu strukturun tam da axtardığı obyektdir. Bəli, obyekt. XIX əsrdən güclənən işçi-kapital münasibətləri əsasında sinfi mübarizənin mərkəzində “subyektivləşdirmə” vasitəsilə sosial seperatizm dayanırdısa, müasir dövrdə “obyektivləşdirmə” ilə lümpençilik siyasətinin pik nöqtəsinə çatmışıq ki, bunu da rejissor filmdə açıq şəkildə göstərir. Massa işini sevir, hər kölə öz zəncirlərinə aşiq olduğu kimi. Hələ ki bunu dərk etmir, çünki apolotikdir, sinfi mübarizənin fiquru işçi mübarizəsinin reaksionar obrazıdır. Hər şey onun üçün avtomatlaşmış haldadır; insan orqanizminin yeməyi həzm və ifrazını fabrikin iş rejiminə bənzətməsi də məhz bundan qaynaqlanır: “…fabrikin istehsal etdiyi nədir ki? Məhsul yox, “pox”.”

Film göstəriləni konkretləşdirir, izləyici “görmə”ni aşmalıdır. Ekrandan bizə adi bir fabrikdə, adi bir iş prosesinin proyeksiyası göstərilir: ilk olaraq əl görürsən, kadr davam edir və artıq əl yoxa çıxır, nəticə: Qarşınızda istehsal vasitəsinin bir hissəsi – “dəyişən kapital”dır. Sistemə qarşı dirənən Massa – işçi, həm də özü ilə mübarizədədir; çünki “itirəcəyi heç nəyi olmayan”dan “sahib olduqlarını da hər an itirə biləcək” birinə çevrilmişdir. Mental gərginliyin gündəlik dəyişməz resept olması, onu yadlaşmanın ən bariz nümunəsinə çevirir.

Massanın, “həyat bir finiş dirəyidir, hər kəs yolun sonundakı bayrağı əldə etmək üçün qaçır” sözləri, onun yaşadığı mühiti təhrif olunmuş formada qavramasından irəli gəlir. Lulu XIX əsrdən etibarən elmi məqalələrin dəyişməz ifadələrindən olan və imperialistlərin bacarıqla istifadə etdiyi, elmi dəlillərə əsaslanan “təbii seçmə” ilə heç bir orqanik bağı olmayan “sosial darvinizm” üçün sistem tərəfindən yetişdirilmiş tutarlı bir nümunədir. Darvinizmin cəmiyyətə uyğun sosial transformasiyası kimi göstərilən, halbuki liberal iqtisadiyyatın təməllərini daha da möhkəmləndirməsi və müstəmləkəçilik siyasətinin genişləndirilməsinə hesablanmış sosial darvinizmin simptomlarının baş qəhrəmanımızla iş yoldaşları arasındakı münasibətlərdən də görə bilirik. Massaya görə formul sadədir: “Həyat rəqabətdən ibarətdir”; ayağı büdrəyən arxada qalmağa məhkumdur; daha çox istehsal edən, daha çox əmək haqqına layiqdir kimi.

Dəlixanada olan köhnə dostu ilə söhbətləri də onun üçün mümkün sonluğun göstəricisidir: “Bura da fabrik kimidir, tək fərqi axşam çıxmağa icazə vermirlər”. Deməli, fabriklər məhsul istehsalından başqa, işçilər timsalında həm də sosial sindromlu, izolyasiya olunmuş fərdlər yetişdirir. Massa kimi digər bir çox işçiləri də eyni aqibət gözləyir. Barmağını itirdikdən sonra rəisin ona olan münasibəti çox şeyi izah etməsə də, müasir sistemin işçilərə olan qeyri-insani münasibətini əks etdirir: “Bu bədbəxt hadisədən sonra istehsalımız 7% aşağı düşüb…”. Kantın əxlaq nəzəriyyəsinə də müraciət etsək, “insan vasitə deyil, məqsəd olmalıdır” fikrini görə bilərik ki, bu da müasir kapitalizmin vəhşiliyinə səsini çıxartmayan idealist-əxlaqçılar üçün yol göstərici ola bilər.

Massa ailəsi ilə birlikdə neo-proletariat üçün nümunədir. Rejissorun təkidlə bir neçə dəfə “çərçivəyə saldığı” müqəddəs ailə tablosu yeni nəsil atom ailəsinin konformist görkəmindən xəbər verir. Ağır iş günündən sonra televizorun mavi işığı qarşısına yığışan üzvlər üçün TV-də təqdim olunanlar gerçəkliklər toplusudur, hansı ki yadlaşma obyektlərinin ən başlıcasıdır və bir nöqtədən sonra ideoloji vasitəyə çevrilir. İqtisadi və sosial ehtiyacların dayanılmazlığından başqa, seksual istəklərin də cavabsız qaldığı şəxsi həyat Massanı ideal lümpen profilinə bürüyür. O, yalnız işləmək üçün yaşayır; gecələri baş qaldıran yorğunluğun acığını, səhərlər libidosunun oyanması ilə fabrikdəki “vəhşi” simasını işə salaraq çıxır. Rahatlıqla deyə bilərik ki, müasir zamanda təbii istəklər potensial istehsal karkasına salınmış və ona uyğunlaşdırılmışdır.

“Reformlar ya İnqilab?”

Filmin ana xəttini təşkil edən əsas qayə siyasi arenada müəyyən qədər diskussiya olunmuş “reformizm ya inqilab” mövzusudur. Müzakirə olunan obyekt adını 1900-cü ildə Roza Lüksemburq tərəfindən pamflet şəklində yazılmış “Sosial reformlar ya inqilab” başlıqlı fikirlər toplusundan götürür. Həmin dövrün marksistləri 2 əsas cəbhədə yığışmışdılar: bir tərəf sosializmin işçi sinfinin mütləq şəkildə azad edilməsi və siyasi idarəçiliyə sahib olması ilə mümkün olacağını dediyi halda, digər tərəf nümayəndələri – reformistlər və ya revizionistlər – fikirləşirdilər ki, kapitalizmin mövcud halı islahatlar vasitəsilə daha demokratik və sosial yönümlü proqram izləyə və tədricən sosializmə transformasiya edə bilər. İkincilərin sırasına aid olan Konrad Şmidt sonradan sosial-demokrat yolu tutmuş Eduard Bernştaynın məsələ ilə bağlı fikirlərini bu cür ifadə edir: “Saatlar və əmək haqları üçün həmkarlar ittifaqının apardığı mübarizə və reformlar üçün olan siyasi mübarizə istehsal münasibətləri üzərində getdikcə artan bir avtoritarlığa sahib olacaq və kapitalist mülk sahibinin haqları qanunlarla məhdudlaşdırıldığında, tədricən primitiv idarəçilik formasına geriliyəcək. Kapitalist mülkünün özü üçün gündən-günə dəyərdən düşdüyünü görəcək və kollektiv istismar və onun idarəsi əlindən alınacaqdır. Buna görə də, işçi sindikatları, sosial reformlar və dövlətin siyasi demokratikləşdirilməsi sosializmin pilləli reallaşdırılmasının vasitələridir.”

Filmdəki etirazlara çağırış səhnələri işçilərin seçimlərini formalaşdıracaq yolları göstərir. Tələbələrin təklif etdikləri dixotomiya yuxarı yazılan dilemmanın əvəzedicisi rolunda çıxış edə bilər: “Ya sahibkarlar və sindikat rəhbərləri arasında olan ittifaq, ya da tələbələrlə işçilər arasında qurulmalı olan inqilabçı ittifaq”. İş prosesində barmağını itirən Massanı artıq radikal düşərgəyə aid etmək yanlış olmazdı.1 Doğrudur, o, filmin əvvəllərində yetəri qədər konformist hərəkət edir, çünki ən yaxşı işçi odur, ən çox əmək haqqını o alır və kiçik burjuaziyaya can atır. Lakin bu hal potensial partlayış üçün zəmin hazırlayır. Kulminasiyaya kimi yığılan, basdırılmış hisslər özünü emosional boşalma – teatrdan fərqləndirərək bunu “sosial katarsis” də adlandırmaq olar – halında göstərir. Yığıncaq vaxtı işçilər qarşısında çıxış edərkən hər kəsi işi tam buraxmağa çağırması və həmkarlar ittifaqı əleyhinə gətirdiyi tənqidlər gözardı ediləcək söhbətlər deyil, əksinə, sindikatların qeyri-səmərəli işinin və işçilərin ağır vəziyyətinin tutarlı təsviri kimi qiymətləndirilməlidir.

la-classe-operaia-5

İlk baxışdan əla perspektiv kimi görünən reformizmin vasitələrinin tənqidi ilə bağlı Roza Lüksemburq yazır: “Həmkarlar ittifaqları vasitəsilə işçilər bir yerə toplaşır və eyni bir sinfə mənsub olduqlarını anlayır, reformlar uğrunda mübarizələrdə proletariatın gücünü dərk edirlər. Həmçinin onlar islahatların məhdudiyyət xarakterinə sahib olduğunu və siyasi gücün ələ keçirilməsinin mütləqliyini də başa düşürlər”. Lüksemburq sindikatların mübarizələrini mifik qəhrəman ‘Sizif’in taleyinə bənzədir. Onun fikrincə, sindikatlar kapitalist ödəmə qanunlarını aradan qaldırmır, əksinə, istismarı zamanın “normal” sərhədlərinə yayır. Həmkarlar ittifaqları işçi sinfinin bazarın tələblərinə uyğun olaraq istifadəsinə şərait yaratsa da, istehsalın vəziyyətinə görə təyin edilən işçi tələbi, cəmiyyətin orta təbəqəsinin proletariatlaşdırılması ilə yaradılan iş qüvvəsi və işçi sinfinin yenidən istehsalı, nəhayət, işçilərin məhsuldarlığının müvəqqəti xarakter daşıması kimi amillərə nəzarət edə bilmir. Məsələn, həmkarlar istehsalın texniki vəziyyətinə müdaxilə edə bilərmi? İstehsal texnikasında kapitalist iqtisadiyyatın inkişafı və irəliləməsinin bir yerə qədər kapitalistin mənfəəti ilə uyğun olduğu şübhəsizdir; onu innovasiyaya sövq edən, mənfəətdir. Ancaq işçi üçün vəziyyət fərqlidir; texniki yeniliklər iş qüvvəsinin dəyərini aşağı salmaqla yanaşı, işi daha monoton hala salır (eynilə filmdəki kimi). Həmkarların məsələyə potensial müdaxiləsi yalnız ortodoksallıq xüsusiyyəti daşıyacaqdır.

Filmdə də tələbələrin təklif etdikləri alternativ işçilərin istismarçılarla mübarizədəki radikal mövqeyi kimi götürülə bilər. “İşçilər içəri girmədikcə fabriklərin mənası yoxdur” kimi kəskin şüarlar səsləndirən gənc aktivistlərdə solun anarxist baxışlarını sezmək olar. Məsələn, onlar əmək haqqı tələblərinin səsləndirilməsini tənqid edirlər: əmək haqqı problemi ilə məşğul olmamalısınız, çünki siz pullu əməyi ortadan qaldırmaq istəyirsiniz; kapitalistlərə qarşı bu cür mübarizə pullu əməyi tanımaq deməkdir. Halbuki hər bir sinfi hərəkətin həm də siyasi bir hərəkət olduğu nəzərdən qaçırılır ki, bu da effektiv mübarizəyə imkan vermir.

İşçi sinfinin siyasi hərəkatının son məqsədi, təbii olaraq siyasi iqtidarı ələ keçirməkdir. Buna görə, şübhəsiz, işçi sinfinin əvvəlcədən təşkilatlanması (xüsusilə də iqtisadi tələblərdən yaranan təşkilatlanma) mütləqdir. Ancaq hakim sinfə qarşı bu tip təzyiqlər, həm də siyasidir. Məsələn, tətillər yolu ilə hər hansı bir fabrikdə iş gününün qısaldılmasına cəhd konkret iqtisadi bir hərəkatdır, buna qarşılıq olaraq, səkkiz saatlıq iş günü kimi bir qanun yayınlanmasını hədəfləyən hərəkat siyasidir. Və bu şəkildə işçilərin bir-birindən ayrı iqtisadi tələbləri siyasi bir mübarizə yaradır və ictimai sinfi hərəkata təkan verirlər. Bu tələblərin dilə gətirilməsi mümkün təşkilatlanmaya ehtiyac duysa da, özləri də, bir o qədər, təşkilatlanmanı inkişaf etdirən vasitələr olaraq qalır.

***

“İşçilər! İşçilər! Saat səhər 8-dir. Siz çıxanda hava çoxdan qaralmış olacaq. Bu gün sizlər üçün günəş parlamayacaq. 8 saat işləyəcəksiniz. Keçinəcək pulu qazandığınıza inandırılacaqsınız. Amma əslində yağmalanacaqsınız. Bəli yağmalanmış! 8 saat! Bu sizin daha çox qazanmaq üçün məhsul başına işləməyinizlə əlaqədar deyil. İşçi olmağınızla əlaqəlidir… Onlar daha çox qazanırlar. 100 işçinin qazandığını əldə edirlər… İşçilər! Həbsxanaya gedirsiniz!.. Daha çox əmək haqqı, daha az iş!..”

Tələbələrin işçilərə olan bu səslənişi fransız naturalizminin banisi Emil Zolyanın “Jerminal”ını xatırladır. Şaxta işçilərinin ağrılı vəziyyətini və bu vəziyyətdən çıxış yolunda göstərdikləri fəaliyyətləri səlis şəkildə təsvir edən Zolya əsərində anarxizm və sosializm arasında get-gələ düşsə də, ikinciyə daha çox ağırlıq vermişdi. Yazılmasından 100 ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, dövrümüzün siyasi-sosial arenasında eyni hadisələrin təşəkkülünü görmək məqsədin mümkünsüz olduğuna inandırır. Ancaq dəyişikliyə can atan hər bir fərd Kamyunun qələminin yaratdığı təslim olmayan və daima mübarizə aparan obrazlara çevrilməyi unutmamalıdır.

Mənfəətmərkəzli kapitalizm bu gün cəmiyyətimizdəki problemlərin başlıca səbəbidir: artan qeyri-bərabərlik, yoxsulluq, yadlaşma, cinayətkarlıq, ətraf mühitin deqradasiyası və s. – siyahı uzadıla bilər. Əgər belədirsə, bəşəriyyətin üfüqündə dağıdıcı absurd kapitalist barbarlıq vəziyyəti ilə, kommunist cəmiyyət perspektivindən savayı 3-cü bir alternativ görünmür. Birinci olaraq, kapitalizmdən çıxmaq artıq seçim məsələsi problemi deyil, bir məcburiyyət halına çevrilib; ikincisi, bəşəriyyəti kommunizmə götürəcək olan “uzun yol”un adı sosializmdir…

Bunları demək bir illüziya effekti yaratmamalıdır, məfhumu utopik adlandırmaq da düzgün deyil. Utopiya da məhz indi olmayan, ancaq gələcəkdə baş verən deyilmi?!

Yazını uruqvaylı sol yazar Eduardo Qaleanonun utopiyaya dair dedikləri ilə bitirək: “Mən iki addım irəliləyirəm, o iki addım uzaqlaşır. Mən on addım irəliləyirəm, o on addım uzaqlaşır. Daima irəliləyə bilərəm, ancaq əsla ona çata bilmərəm. Utopiya nəyə yarıyar? Tam da buna: Yol qət etməyə!..”.

Maxim

Qeyd:

1 Massa üçün radikallaşma simvoluna çevrilən “itirilmiş barmaq”, onun eitrazlarına baxmayaraq, psixoloqla söhbətində qısırlaşdırma kimi qiymətləndirilir. Əslində burada mövcud sistemin insanı qısırlaşdırması nəzərdə tutulur.