İstehlak cəmiyyəti

Print Friendly, PDF & Email

Loğman Qasımov

Biz konserv əsrində yaşayırıq. (…) Daha fikirləşmək lazım deyil. Artıq hər şey bizim əvəzimizə düşünülüb, başa düşülüb və hətta yaşanılıb da. Konservlər! Sadəcə bankanı açmaq qalıb. Gündə üç dəfə evə çatdırılma. Heç nə əkmək, becərmək, qaynatmaq lazım deyil dalğınlıq, şübhə və kədər ocağında.

                                                                                               Erix Mariya Remark. Zəfər tağı

İstehlak cəmiyyəti termin kimi ilk dəfə alman sosioloqu Erix Fromm tərəfindən işlədilib və fərdi istehlak prinsipi əsasında formalaşmış ictimai münasibətlərin məcmusu kimi başa düşülür. Həmçinin konsyumerizm kimi tanınan bu anlayışın əsas xarakterik xüsusiyyəti maddi və qeyri-maddi məhsulların kütləvi istehlakı ilə yanaşı müəyyən dəyərlər sisteminin də kütləvi mənimsənilməsidir. İstehlak cəmiyyəti Yer üzərində mövcud olmuş ən totalitar sosial konstruksiyadır və onun totalitarizmi digərlərindən fərqli olaraq maskalanmış haldadır.  İstehlakçılıq dəyərlərinin insan varlığının əsas məqsədi kimi qəbul olunması müasir inkişaf etmiş cəmiyyətlərin əsas şərtlərindən biridir. Onun gücü hərbidə, maliyyə axınında, təbii ehtiyatlarında yox, kütləvi şüura hakim kəsilmiş total istehlakçı kultundadır. black-friday

Hər şey necə başladı?

İstehlak qədim dövrlərdən mövcuddur. Amma istehlak cəmiyyəti bir az fərqli anlayışdır və dəqiq yaranma tarixi məlum olmasa da, bu təxminən 1929-cu ilin böyük böhranı (Böyük depressiya) vaxtlarına təsadüf edir.
Rəqabətli mübarizə şəraitində hər bir sahibkar daha çox və daha ucuz istehsal etməyə çalışır. Ona görə də kapitalizmdə istehsal patoloji artımla müşahidə olunur. Məhsullar satılmadıqda isə iqtisadiyyatda tələbdən artıq istehsal adlandırılan hal baş verir ki, o da öz növbəsində bütün iqtisadi sistemi çökdürə biləcək böhrana səbəb olur. Kapitalist çıxış yolunu lazımsız hesab etdiyi personalı ixtisar etməkdə görür və bununla da bazardakı alıcılıq qabiliyyətini bir az da aşağı salaraq vəziyyəti daha da çətinləşdirir. Zəncirvari mexanizm işə düşür.

İstehlak cəmiyyəti adlandırdığımız dövrə qədər bu problemi yeni ələ keçirilmiş koloniyaların hesabına bazarları genişləndirərək və bununla da yeni istehlakçılar qazanaraq həll edirdilər. Məlumdur ki, Birinci Dünya Müharibəsinin başlanma səbəblərindən əsası sahibsiz koloniyaların qalmaması idi. Böyük Depressiya vaxtı iqtisadçıların qarşısında duran əsas sual bu cür idi: “istehlakı necə artırmaq olar?” Bütün koloniyalar bölünmüşdü, hərbi münaqişələrlə bazarın genişləndirilməsi o dövr üçün siyasi cəhətdən uğurlu variant deyildi. Çıxış yolu istehlakı stimullaşdırmaqda idi. Beləcə vəziyyət o dərəcədə gülünc həddə çatdı ki, insanlara faydasız işlər qarşılığında real pullar verilirdi, sadəcə ona görə ki, onların nəsə almağa pulları olsun. Misal üçün, quyu qazıb dərhal da onu doldurmaq kimi işlər. Hər halda bu, işə yaradı və dirçəlmiş istehlak istehsalı da oyatdı. Bunun ardınca isə iqtisadiyyat dərsliklərinə yenidən əl gəzdirildi və yeni formul ön plana çıxdı: “tələb təklifi müəyyənləşdirir”[1]. Digər sözlərlə desək, istehlak cəmiyyəti bu sadəcə sənə sırınan malları aldığın cəmiyyət deyil, bu elə cəmiyyətdir ki, orada lazımsız malların sırınması iqtisadi zərurətdir, çünki əks halda istehsal artımı olmayacaq və növbəti iqtisadi böhran baş verəcək.consumerism1

Marksdan bir neçə söz.

İstehlak kultunun anlaşılmasına Karl Marksdan başlamaq lazımdır. Marks göstərir ki, kapitalizmdə istehlak psixologiyasının obyektiv əsası yadlaşmış əməkəmtəə fetişizmidir. İnsanların gözləri önündə onların öz ictimai hərəkətləri əşyaların hərəkətləri formasını alır. İnsanın idarə etməli olduğu şeylər onun özünü idarə edir. Əmtəə dünyasının bu fetişist xarakteri əmtəəni əmələ gətirən əməyin özünəməxsus ictimai xarakteri ilə əlaqədardır. Əşyalaşmış əməyin canlı əmək üzərindəki hakimiyyətinin nəticəsi kimi əmtəə fetişizmi əməyin yadlaşması ilə bilavasitə əlaqəlidir. Kapitalizmdə əşyalar insan üzərində hakimdirlər, onu istismar obyektinə çevirirlər və vampir kimi ondan izafi dəyəri soraraq öz əmək prosesindən və əməyinin nəticəsindən yadlaşdırırlar. Baxmayaraq ki, biz insanlar başqa planetlərə peyklər göndərməyi, öz məqsədlərimiz üçün böyük enerjilərdən istifadə etməyi, bir sözlə təbiəti ram etməyi öyrənmişik, bizim öz ictimai varlığımıza münasibətimiz hələ də hardasa “kollektiv şüursuzluq” səviyyəsində qalıb. Müasir kapitalizmdəki təbiət üzərində hakim olan insan əslində öz əşyalarının quludur.
Marks yazır ki, “İlk baxışdan əmtəə çox sadə və bayağı əşya kimi görünür. Amma onun analizi göstərir ki, o necə metafizik incəliklər və teoloji hiyləgərliklərlə zəngindir.” Aydın məsələdir ki, stul üzərində oturmaq, avtomobil bir nöqtədən digərinə hərəkət etmək üçündür. Amma insanın ehtiyaclarından yaranan təbii xüsusiyyətlərindən başqa, əmtəənin “mistik xüsusiyyətləri” də var. Müdirin stulu ilə işçinin stulu bir deyil, mahiyyətcə eyni olsalar belə. Rols Roys bəzi xarakteristikalarına görə BMW-dən üstün ola bilər, amma insanları az hallarda texniki xüsusiyyətlər maraqlandırır. Burada məsələ prestijdədir. İnsanlar bir-birilərini malik olduqları əşyaların dəyərinə görə qiymətləndirir, elə iş axtarırlar ki, onlara daha çox istehlak etmək imkanı versin. Hazırdırlar xoşlarına gəlməyən işlə məşğul olsunlar, asudə vaxtlarını və sağlamlıqlarını itirsinlər, təki istədikləri əşyalara sahib olsunlar. İnsan əməyinin məhsulları elə onların öz nəzərlərində fövqəladə güc qazanır. Hakimiyyət vermək, zülm etmək, xoşbəxtlik və sevgi bəxş etmək, istismar etmək və gəlir əldə etmək kimi.

İstehlak kultu və yadlaşma

İnsan əmtəəyə çevrilib və öz həyatına uğurlu yatırıma ehtiyacı olan kapital kimi baxır. Əgər bu, onda uğurlu alınsa deməli onun həyatının mənası var, alınmasa o uğursuzdur. Onun dəyərini insani keyfiyyətləri yox tələb müəyyənləşdirir.

                       Erix Fromm. “Sağlam cəmiyyət”

Marksdan bu yana çox şey dəyişdi. İfrat istehlak problemi İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ciddi müzakirə mövzusuna çevrildi. Erix Fromm “Sahib olmaq, yoxsa Mövcud olmaq” kitabında yazır ki: “Bəşəriyyət Adəmdən bu yana hələ bu cür istehlak kultu ilə rastlaşmamışdı. Həvvanın cənnət bağında yediyi alma indi mövcud olan daima artan və mənasız istehlakçılıqla müqayisədə məsumluqdur.” İstehlak obyektləri təkcə qida və əşyalar deyil, mədəniyyəti, incəsənəti də istehlak etmək olar. Beləcə guya kütlələrin ehtiyaclarını ödəyən əslində isə sadəcə kütləyə sırınan müxtəlif istehsal istiqamətləri yarandı. İstehlak kultu reklam və manipulyasiyaların köməyi ilə, müasir modelyerlər, tanınmış “şəxsiyyətlər”in dəstəyi ilə möhkəmləndi. Həlledici məsələ bu idi ki, istehlak etmək üçün insanların öncə istehlak etmək istəyi olmalıdır. Kapitalist üçün istehlak etmək istəyini dəyərə hətta həyat məqsədinə çevirmək elə də çətin bir şey deyildi. Beləcə istehlak kultu yarandı.

Kisə üzərində reklam yazısı: “İndi al, sonra ödə”

Kisə üzərində reklam yazısı: “İndi al, sonra ödə”

Fromm “Sağlam cəmiyyət” əsərində yazır ki, biz əşyaları sahib olmaq üçün əldə edirik. Sındırmaq qorxusu ilə heç vaxt istifadə etmədiyimiz bahalı yemək servisi, büllur vaza yaxud çoxotaqlı boş malikanə, lazımsız maşınlar və s. bu tip istifadə olunmayan sahib olduğumuz əşyalar. Ancaq sahib olma həzzi üçün istehlak daha çox XIX əsrə aid idi, bizim dövrümüzdə insanlar saxlamaq üçün yox, daha çox istifadə üçün nəzərdə tutulmuş əşyalar alırlar, baxmayaraq ki, bu hal yenə vəziyyəti dəyişmir. Maşın, soyuducu, televizor təkcə həqiqi ehtiyac üçün lazım deyil, həm də görünüş və prestij üçün lazımdır. Onlar öz sahiblərinə müəyyən status verirlər. Biz dadsız ve qidalı olmayan çörəyi ağ və təzə olduğu üçün yeyirik, çünki o, bizim təsəvvürümüzdə bolluq və üstünlüklə əlaqələnir. Biz real məhsulla əlaqəni itirib faktiki olaraq öz təxəyyülümüzün məhsulunu yeyirik. Bizim zövqümüz, hiss üzvlərimiz istehlak aktında iştirak etmirlər. Biz yarlık içirik. Coca-Cola şüşəsi ilə birgə içki içən yaraşıqlı oğlan və qızın reklam şəklini içirik. “Həyatın ləzzəti” devizini və məşhur amerikan vərdişini içirik.

Bizim istehlak üsulumuz mütləq olaraq ona gətirir ki, biz heç vaxt razı qalmırıq və doymuruq, çünki istehlakçı bizim əsl özümüz deyil, real şəxsiyyətimiz deyil. Burada çatdırılmaq istənilən o deyil ki, insanın mədəni inkişafı ilə əlaqədar onun istehlak tələbatları arta bilməz, daha yaxşı qidalanmaq, ona estetik zövq verən əşyalara, kitablara və s. ehtiyacı ola bilməz. Əlbəttə bunların baş verməsi təbiidir. Ancaq bizim qarşısıalınmaz istehlak etmək həvəsimiz insanın təbii ehtiyacları ilə əlaqəni itirib. Başlanğıcda kütləvi istehlak insanların bütün tələbatlarını ödəyəcək daha xoşbəxt həyat vəd edirdisə, istehlak məqsədə yəni xoşbəxtliyə çatmaq üçün vasitə idisə, indi istehlak özü məqsədə çevrilib. Bu bir növ bizi öz təsiri altına salan asılılıq kimidir. Hər bir insan çalışır ki, digərində hansısa ehtiyac hissini oyatsın və onu yeni tip asılılığa salsın.

Hazırki insan hədsiz miqdarda əşya almaq tilsiminin altındadır,  xüsusən də yeni əşya. O istehlakçı aclığını hiss edir. Alıcılıq və istehlak aktı sağlam məntiqə zidd olan məcburi məqsədə çevrilib, ən ali məqsədə. Hər kəs bazarda ən son peyda olan hansısa texniki yeniliyi almağı xəyal edir və bu xəyalla müqayisədə istifadə olunacaq əşyadan alınacaq əsl həzz ikinci plana keçir. Fromm yazir ki, “Əgər müasir insanın cənnət haqqında əsl təsəvvürlərini deməyə cəsarəti çatsaydı, təsvir olunacaq mənzərə yəqin ki, içərisi hər cür texniki yeniliklərlə dolu olan dünyanın ən böyük univermağı olardı. Həmin adamsa içərisində bütün bunları almağa yetəcək qədər pul olan kisə ilə birgə.” Hazırki istehlak cəmiyyətinin keçən əsrdəkindən əsas fərqi odur ki, bugünkü insan keçən əsrin insanı kimi malik olmaqdan daha əvvəlki kimi həzz almır. O yeniliyi xoşlayır, hər şeyin yenisini. Və aldığı əşyanı da daha yenisi çıxan kimi dəyişməyə hazırdır.
Yadlaşmış münasibət təkcə əşyaların istehlakına və istifadəsinə aid deyil, o daha genişdir və bizim boş vaxtımızın istifadəsinə belə təsir edir. Yadlaşmış istehlakçı insan idman oyunlarını, filmləri, qəzetləri, jurnalları, kitabları, təbiət mənzərələrini belə əşyalarla olduğu kimi abstrakt və yadlaşmış formada istehlak edir. O, heç nədə aktiv iştirak etmir, nəyə sahib olmaq və ondan həzz almaq mümkündürsə, onu mənimsəmək istəyir. Faktiki olaraq o, öz boş vaxtının belə əsl sahibi deyil. Sistem özü onun boş vaxtını bölüşdürür, əşyaların istehlakında olduğu kimi. İnsanın zövqü manipulyasiya obyektidir . Onun eşitmək istədiyi, görmək istədiyi hər şeyi istehlak sənayesi müəyyən edir. Həzzin dəyəri bazardakı uğurundan asılıdır. Heç bir başqa insani ölçülər bunu müəyyən etmir. Sənin üçün nəyin daha zövqlü ola biləcəyini bazar müəyyən edir. Normada insan kitab oxuyanda, peyzajla maraqlananda, dostları ilə ünsiyyətdə olanda və s. yaradıcı proseslərdə dəyişir. Yadlaşmış formada zövq alan insan isə dəyişmir, onun yalnız nə etdiyi barədə xatirələri qalır.

Fromm yazır ki, “Fotoaparatlı turist dünyaya yadlaşmış münasibətin parlaq nümunəsidir.” Daimi şəkil çəkmək prosesində o özü faktiki heç nə görmür, görən fotoaparatdır. Kamera onun əvəzinə görür, turistə qalan həzz isə xatirələri və çəkdiyi şəkillərdir. Hansılar ki, onun ala biləcəyi, ancaq almadığı həzləri əvəz edir. “Kodak”ın reklam devizində deyildiyi kimi, “Siz düyməni sıxırsız, qalanını biz edirik.”

Bar code art. Consumerism sucks. Müəllif: Ben Heine

Bar code art. Consumerism sucks.
Müəllif: Ben Heine

KİV, pop-art, seks

Kütləvi mədəniyyətin ənənəvi mədəniyyətə münasibəti dəbin əşyalara münasibəti kimidir. Yəni necə ki, dəbin əsasında əşyaların köhnəlməsi durur, kütləvi mədəniyyətin də əsasında ənənəvi dəyərlərin köhnəlməsi durur. Kütləvi mədəniyyət başlanğıcda müvəqqəti istifadə üçün yaradılır. O işarələrin dəyişdiyi mühitdir. Onun imperativi istehlakçı-insan üçün aktuallıq, müasirlik, funksional yararlılıq tələbidir. Kommunikasiya vasitələrinin inkişafı insan ünsiyyətindəki simvolik əsasın itirilməsinə səbəb olur. Əsl canlı mədəniyətin yerinə məzmunu olmayan mənasız işarələrin rituallaşması gəlir. Hər bir “mədəni” insan üçün mütləq olan bu tip işarələr minimumu formalaşır. Bu minimumu Jan Bodriyar[2] “ən kiçik ümumi mədəniyyət” hesab edir. Və bu minimum kütləvi şüurda “mədəni vətəndaşın şəhadətnaməsi” rolunu oynayır.

Pop-art ikili məna daşıyır – o, həm istehlak cəmiyyətinin məhsuludur, həm də onun mexanizminin ifadəsi. O, görünən reallığı təsvir edərkən sistemin işarələrindən kənara çıxa bilmir. Pop-art səmimi ola bilər, həqiqi ehtirasın, coşqunun, ilhamın nəticəsi ola bilər, ancaq bununla yanaşı o öz yaradıcısının belə dərk etmədiyi obyektiv statusundan xilas ola bilməz. O, başlanğıcdan kommersiya məqsədi daşıdığı üçün heç vaxt insana tam çatmır. Həmçinin insan özü də ona münasibətdə istehlakçı kimi çıxış etməyə məhkumdur.
Kütləvi informasiya vasitələri  (KİV) – istehlak cəmiyyətinin totalitar xarakterini əks etdirir və onu möhkəmləndirir. Bu totalitarizmin məğzi hadisələri homogenləşdirməsində, bununla da istehlakçının nəzərində onu eynihüquqlu etməsindədir. KİV dünyanın canlı məzmununu ondan təkcə hadisələri götürərək məhv edir. Bodriyara görə, reallığa bu cür münasibətilə KİV doğruluq yaxud yanlışlıq kateqoriyası olmayan “neoreallığı” formalaşdırır. Reklamların da yaranmasında iştirak etdiyi “neoreallıq” “psevdohadisələrdən” ibarətdir. Reklam öz məzmununun doğruluğunu analizə çağırmır, reklam ona inam tələb edir.
İstehlak cəmiyyəti bədən kultunu yaradır və bununla da təkcə dünyanın yox həm də insanın fetişləşdirilməsini təmin edir. O insanı öz bədənini manipulyasiya etməyə, ondan sosial fərqləri aradan qaldırmaq yaxud daha da qabartma aləti kimi istifadə etməyə məcbur edir. Ənənəvi gözəllik, erotiklik anlayışları funksiyalarla əvəz olunur və istehlak qabiliyyətinin bir maddəsi hesab olunur. Bədən ruhun sadələşmiş analoquna çevrilir, onu “tapmaq”, “kəşf etmək”, “dərk etmək” və “xilas etmək” lazımdır. O müasir mifologiyanın obyektinə çevrilir və məzmunca artıq material deyil. Bədən – istehlak obyektidir. Sahibindən başqa onu dəb jurnalları və tibb istehlak edir. Onunla əlaqəli olan seksuallıq anlayışı da verilmiş standartların çərçivəsinə salınır və kommersiyalaşır, istehsal sisteminin elementinə çevrilir.

İstehlakçı və istehlakçılıq dərəcəsi

Hər kəs eşitmiş olar ki, müasir cəmiyyət istehlakçı yetişdirir. Amma eyni zamanda kimlərinsə xüsusi olaraq bu işlə məşğul olduğunu görmürük: valideynlər öz övladlarına qarşısına çıxan hər şeyi almağı öyrətmirlər, dövlət istehlaka həvəsləndirmə proqramları həyata keçirmir, sahibkar üçün alış-verişdən uzaq vaxtında nə işlə məşğul olduğunun ümumiyyətlə əhəmiyyəti yoxdur, onların işi satışı artırmaq üçün öz mallarının reklamıdır. İstənilən sahibkar üçün alıcı lazımdır, dövlət üçün sahibkarlığa mane olmaq sərf etmir, valideynlərin isə ümumiyyətlə çox da vecinə deyil. Nəticədə valideynlər övladlarını öz nümunələrində böyüdürlər, dövlət istehlak prosesinə müdaxilə etmir, istehlakçının yetişdirilməsi isə təbii, qarşısıalınmaz sosial-iqtisadi prosesə çevrilir.
İstehlak cəmiyyəti insandan bir şey istəyir – O, sadəcə “ye”sin. Dayanmadan, sözün bütün mənalarında. İşləsin və qazandığı pullarla “ye”sin. Komputer oyunları oynasın, yeni paltarlar, telefonlar, maşınlar və s. alsın. Sadəcə işləsin və alsın. Nəticədə o baş verir ki, insan ətrafdakı hər şeyə istehlakçı gözüylə baxır. Hətta insana belə. İstehlakçı insan ətrafdakı insanlardan ancaq istifadə edə biləcəklərini görür, digərlərini isə ümumiyyətlə görmür. Qadın seksual tələbatları ödəmə vasitəsidir, valideynlər  maddi kömək üçün müraciət yeri. O özünə qarşı da belə münasibəti normal hesab edir. İstehlak cəmiyyətində insanın bütün həyatı daha çox istehlak etmək üçün özünü, əməyini, qısa həyatının müəyyən dövrünü satmaqdan ibarət olur. Nəticədə mədəni-insani keyfiyyətlər ümumiyyətlə formalaşmır və pulun mövcudluğundan asılı olan canlı yaranır. O tamamilə tək və köməksiz qalır. Çarəsiz halda hansısa dini, siyasi sektalara qoşulur, hansıların ki, yalnız adında mənəviyyat yaxud siyasət olur. Bu yadlaşmış insanın həyatına məna qatmaq cəhdidir.
consumerism5Müasir kütləvi istehlak cəmiyyətini istehlak dərəcəsinə və miqyasına görə nisbi də olsa bir neçə istehlakçı siniflərə ayırmaq olar: Elita, Orta sinif, Marjinallar.

Elit istehlak o deməkdir ki, eksklüziv və bahalı mallar alınır. Çox vaxt bunlar kütləvi istehsal olunmayan, nadir materiallardan hazırlanmış və əl işi sayılan mallardır. Bu elitar istehlakçılar iri kapitalistlər və bu tip digər varlılardır.
“Orta sinif” elə dırnaqcıq arasında olan həmin “orta sinif”dir. Bu istehlak növündə bahalı mallar və xidmətlər mütəmadi olaraq kreditlərin köməyilə istehlak olunur. Qərb ölkələrində bu sinif kütləvi istehlak cəmiyyətinin əsasını təşkil edir və elitanın əsas gəlir mənbəyidir.
Marjinallar istehlak cəmiyyətinin ən aşağı sinfidir. Bura pensionerlər, bəzi prestijli sayılmayan peşə sahibləri və s. aiddir. Əslində marjinallar bütün kulturalarda cəmiyyətə nəzərən özünü müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkən kəsim sayılır. Onlar istənilən sinfə aid ola bilərlər və sadəcə az istehlak etmələrilə fərqlənirlər.
Amma bunlardan əlavə də istehlakçı qruplar var, çünki bu yuxarıdakı bölgü nisbidir. Misal üçün özlərini elita hesab edən, bahalı klublara gedən, kütləvi istehsal üçün nəzərdə tutulmuş dəbli paltarlar geyinib atalarının maşınlarını sürənlər. Bu istehlakçı tiplərini qeyd etməkdə məqsədim özünün nə dərəcədə istehlakçı olduğunu bilmək istəyənlərə kömək etməkdir. Çünki biz bu sistemin içindəyik və bu totalitar təsirə qarşı müqavimət göstərmək elə də asan iş deyil. Amma buna hər şeydə olduğu kimi öz yerini müəyyənləşdirməklə başlamaq olar.

İstehlak və sağlamlıq

İstehlak cəmiyyətinin tənqidi bəlkə də kiməsə hansısa mənasız fəlsəfi söhbətlər kimi gələ bilər. Çünki içində olduğumuz problemi tam başa düşmək və ən əsası bunu qəbul etmək hər adam üçün asan deyil. Amma yuxarıda qeyd etdiyimiz məsələlərdən başqa istehlak cəmiyyəti birbaşa sizin sağlamlığınız üçün təhlükədir. Oniomaniya – qarşısıalınmaz nəsə almaq istəyidir. Alınan malın lazımlılığına və sonrakı nəticəyə əhəmiyyət vermədən. Sadə dildə bu asılılıq şopinqolizm yaxud şopoqolizm adlanır. Psixiatriyada bu xəstəlik sarışan fikirlər hesab olunur və obsessiv- kompulsiv pozğunluqlara aid olunur. Termin kimi tibbə ilk dəfə XIX əsrin sonları məhşur alman psixiatrı Emil Krepelin tərəfindən daxil olunub. Alimlərin fikrincə oniomaniya heç də alkoqolizm, narkomaniya və s. kimi problemlərdən geridə qalan xəstəlik deyil. İnkişaf etmiş ölkələrdə əhalinin 20 faizindən çoxu bu xəstəlikdən əziyyət çəkir və bu rəqəm getdikcə artmaqdadır. Almaniyada 2008-ci ildə aparılan elmi araşdırma nəticəsində məlum olmuşdur ki, 800 min alman “şopinq” asılılığından əziyyət çəkir. Xəstəliyin əsas simptomları: impulsiv daimi nəsə almaq istəyi, istədiyi əşyanı ala bilmədikdə əhvalının korlanması, sistematik olaraq stresdən xilas olmaq üçün yeni nəsə əldə etmək və bununla da müvəqqəti surroqat xoşbəxtlik hissi ilə rahatlıq tapmaq, daim yeni aldığı əşyanı müzakirə etmək və mütəmadi olaraq ticarət mərkəzlərinə baş çəkmədikdə apatiya hissinin olmasıdır. Nəticədə isə bütün bu istəklərin yerinə yetməməsi psixi pozuntulara xüsusən də aqressiya, autoaqressiya, depressiya, davamlı yuxu pozğunluqları və nevrozlara səbəb olur. Psixi pozuntular isə damar distoniyası, arterial hipertenziya,  immunmüqavimətin zəifləməsi və mütəmadi baş ağrıları kimi somatik problemlərə yol açır. Bundan başqa maqnit rezonans tomoqrafiya (MRT) ilə aparılan təcrübələr zamanı müəyyən olunmuşdur ki, oniomaniya zamanı beynin məntiqi təfəkkürə cavabdeh hissələrinin fəaliyyətində əhəmiyyətli dərəcədə zəifləmə müşahidə olunur. Odur ki, özünüzü qoruyun.

İstifadə olunan mənbələr:

  • Karl Marks. Kapital I cild
  • Erix Fromm. Marksın İnsan Konsepsiyası
  • Erich Fromm. The Sane Society (1955)
  • Erich Fromm. To Have or to Be (1976)
  • Jean Baudrillard. The Consumer Society: Myths and Structures (1970)
  • Егоров А. Ю. Нехимические зависимости. – СПб., 2007

Qeydlər:

[1] İqtisadiyyatda keynsçilik adlanan bu yol ingilis iqtisadçısı Con Meynar Keyns (ing. John Maynard Keynes 1883-1946) tərəfindən irəli sürülmüşdür. Keynsçilik böhrandan çıxış yolu kimi ortaya çıxsa da, əslində daha ciddi bir problemə –  konsyumerizmə sürüklədi.

[2] Jan Bodriyar (fr. Jean Baudrillard 1929-2007) – fransız sosioloq, kulturoloq və filosofu