Mədəniyyət – Sinfi mübarizə ərazisi kimi

Print Friendly, PDF & Email

Toğrul Abbasov

Mədəniyyət – Sinfi Mübarizə Ərazisi Kimi[1]

“Elə bir mədəniyyət məhsulu yoxdur ki, o, həm də barbarlıq göstəricisi olmasın. Mədəniyyət məhsulunun özü kimi, onun əldən-ələ keçmə prosesi də bu barbarlığın göstəricisidir”
( W. Benjamin, “Tarix Anlayışı Haqqında”) 

class struggle2

Çay daşı — proletariatın silahıdır. İvan Dmitriyeviç Şadr

Ən geniş mənada mədəniyyət müəyyən bir  yer və zamanda, müəyyən bir insan birliyinin maddi həyatını istehsal edən şərtlərin yaratdığı ictimai münasibətlərin forması (yaşayış tərzi, yaşayış qəlibləri, nəsnələr dünyası və s.) və bu formaları/praktikaları təcrübədən keçirməsi, mənalandırması və bunlara reaksiya verməsidir (ifadə/təmsil formaları, dil, fikirlər, dəyərlər, kodlar və s.). Əgər mədəniyyət ictimai münasibətlərin struktur və formasına bağlıdırsa və bu da maddi həyatın istehsalından yaranırsa, onda  mədəniyyətin iqtisadiyyata əsaslandığını və beləcə, sinfi qarşıdurmanın açıq göstəricilərindən birinə çevrildiyini iddia edə bilərik. Bu, şübhəsiz, bütün ictimai dövrlərdə bir-birinə oxşar şəkildə təşəkkül tapan iqtisadiyyat və mədəniyyət münasibətlərinin ən sadə təsviridir. Ancaq kapitalist modernləşmə ilə birlikdə daha mürəkkəb bir müstəviyə keçən sinif və mədəniyyət münasibəti problematikasını anlamağa çalışmaq üçün daha geniş bir perspektivə ehtiyac var.

Terry Eagleton-a görə, “mədəniyyət” (culture)[2] etimoloji olaraq aqrar əmək dünyasından yaranır və ilkin olaraq “tərbiyə” xarakterli istifadə olunur. Ancaq burjua sinfinin yüksəlişi ilə birlikdə qütbləşən “şəxsi həyat” və “ictimai həyat” anlayışına uyğun olaraq, ictimai-siyasi və iqtisadi-texnoloji ərazidən (bunlar dövlət qurumunu göstərirdi) kənarda qalan hər şey “mədəniyyət” anlayışının altında toplanmışdı.

Məsələn, 16-cı əsrdən etibarən yüksələn burjua sinfi qarşısında özünə yeni mövqelər seçən kilsə və aristokratiya yeni bir mədəni forma yaradaraq, “saray mədəniyyəti” deyə biləcəyimiz bir tərzlə özünü burjuadan fərqləndirməyə çalışır. Beləliklə, kilsə “mədəniliyi” (və sivilliyi) müəyyənləşdirən, aristokratiya isə bu mədəniliyi (sivilliyi) göstərən yer olmağa başlayır (saray ədəb-ərkanı, zəriflik, krala hörmət, maska balları, teatr, konsert və s.). 18-ci əsrin sonu – 19-cu əsrin əvvəllərində isə artıq yerini möhkəmləndirən burjuaziya bu ana kimi birlikdə hərəkət etdiyi kütlələrdən (və kütlə mədəniyyətindən) uzaqlaşaraq, “aristokratiyanın  mədəniyyətinə” şərik olur. Beləcə, bu yer dəyişməyə bağlı olaraq, bu dövrdə mədəniyyət anlayışında 3 əsas dəyişiklik baş verir.

Birinci dəyişiklik odur ki, bundan əvvəl mədəniyyət və sivillik özündə oxşar mənaları ehtiva edirdisə, bu dövrdə artıq zidd mənalara çevrilir. Xüsusilə İngiltərə-Fransa mərkəzli “sivilizasiya” ilə Almaniya mərkəzli “mədəniyyət” anlayışının qarşıdurması bunda mühüm rol oynayırdı. İngiltərə-Fransa mərkəzli “sivilizasiya” anlayışına görə, mədəniyyəti formalaşdıran üç əsas faktor – ədəb-ərkan (qabalığın ziddi), qayda-qanun (polis) və inkişaf (texnika) idi. Lakin Aydınlanma[3] və kapitalizmə əks-reaksiya olaraq yaranan Alman Romantik Hərəkatına görə isə mədəniyyət “iç”ə, “ruh”a aid bir şey idi və toplumun öz köklərindən gələn ortaq, xalqa aid bir duyğu olmalı idi (Dil, Mifologiya, Xalq mahnıları və s.).[4]

Bu romantik baxışdan yaranan mədəniyyətin də üç mənası var idi.

  • İnsanın ruhi inkişafı (kapitalizmin tənqidi)
  • İncəsənət (və intellektual inkişaf) olaraq mədəniyyət (fərdi mədəniyyət)
  • Bir yaşayış tərzi olaraq mədəniyyət (toplum)

Məsələn, Romantiklərə görə, sivilizasiyanın qatı, qəlibləşmiş və hakim ideologiyaya (kapitalizmə) xidmət edən klassik üslublarının əksinə, xalqın öz ruhunda yaratdığı təmiz, əl vurulmamış “populyar mədəniyyət” (xalqçı, kütləvi və s.) daha dəyərli idi.

Mədəniyyət anlayışındakı ikinci dəyişiklik də elə bununla bağlı idi. Artıq mədəniyyət xalqçı (volkisch) anlamı da özündə ehtiva edirdi. Yəni sıxışdırılan xüsusiyyətlərə “mədəniyyət”, sıxışdıran və hegemon olan xüsusiyyətlərə isə “sivilizasiya” deyilə bilərdi. Üçüncüsü isə sənət sahəsindəki tədrici professionallaşma ilə bağlı idi. Ancaq incəsənət mənasındakı mədəniyyət bu yazının çərçivələrini aşdığı üçün və bu yazının məqsədi mədəniyyət ərazisindəki hegemonik münasibətlərə müxtəlif baxışları göstərmək olduğu üçün, məqalənin bundan sonrakı hissələrində “kütləvi mədəniyyət” nəzərdən keçiriləcək. Bunun üçün isə əvvəl, 19-cu əsrdən etibarən formalaşmağa başlayan “kütlə” anlayışına nəzər salmaq lazımdır.

Kütlə və Mədəniyyəti

Kütlə haqqında ilkin anlayışlar 19-cu əsrin ortalarından etibarən formalaşmağa başlayır və o, “yüksək dəyərlərə” bir təhdid olaraq ortaya qoyulur. Bu anlayışa görə, modernitidən[5] əvvəl təbii birlik içində yaşayan “xalq” urbanizasiya, sənayeləşmə və KİV-in ortaya çıxması ilə birlikdə bir-birindən və təbiətdən qoparaq “atomlaşmış” və bu atomların qeyri-üzvi şəkildə bir araya gəlməsi ilə də “kütlə” formalaşmışdır. Buna görə də “kütlə”, “kütlə toplumu”, ”kütləvi mədəniyyət” kimi terminlər kapitalist modernləşmənin (sənayeləşmə, urbanizasiya, hər kəsə səs vermə hüququ, ümumi təhsil, KİV-in inkişafı və s.) tənqidi və müəyyən bir siyasi baxışın göstəricisi idi. Ancaq bu tənqid də öz içində müxtəlif hissələrə ayrılırdı. Məsələn, Tony Bennett  “kütlə toplumu” tənqidçilərini beşə ayırır.

  • Liberal nəzəriyyəçilər: Çoxluğun (əxlaqi) tiranlığından qorxur, onların incəsənət və intellektual inkişafı məhv edəcəyini vurğulayırdılar.
  • Elita-kütlə nəzəriyyəçiləri: İnsanların bərabər gücdə olmadığını, zəiflərdən ibarət kütlənin fərdin (güclü insanın) üzərində hegemoniya quracağını deyirdilər.
  • Əxlaqi qarışıqlıq: Kütlələrin ortaya çıxması ilə cəmiyyət və mədəniyyətin çox mürəkkəbləşdiyini, dövlət vasitəsi ilə keçmiş dəyərlərin “ən mükəmməlləri”nin seçilərək cəmiyyətdə bir daha nizam yaratmağı təklif edirdilər .
  • Kütlə və Totalitarizm: Tənhalaşmış, passivləşmiş insanların sadəcə totalitar strukturlar içində özlərini tapıb, bu tənhalıqdan qurtula bildiklərini vurğulayırlar.
  • Kütlə və Xalq: Bu nəzəriyyəçilərə görə, modernləşmədən əvvəl “xalq mədəniyyəti” ilə “saray mədəniyyəti” bir-birindən ayrı idi və ikisi də özlüyündə gözəl idi. Ancaq “kütləvi mədəniyyət” bunları bir-birinə qarışdıraraq hər ikisini məhv etmiş, ticariləşdirmiş və zövqsüzləşdirmişdir.

Ancaq nə Marks, nə də marksist nəzəriyyəçilər kütlələri bir təhdid olaraq görmürdü. Əksinə, onlar ənənəvi birlikləri dağılmış və atomlaşmış bu kütlələrin yeni bir sinfi birlik içərisində birləşəcəyini və “kapital yığımını” ələ keçirərək inqilabı reallaşdıracağını irəli sürürdü. Lakin mədəniyyəti ideologiya ilə birlikdə nəzərdən keçirən marksistlər, digər tərəfdən, kütləvi mədəniyyətin (ideoloji) manipulyasiyasını da tənqid edirdi. Marksist fikir məktəbində bununla bağlı ilk sistemli tənqid isə Frankfurt Məktəbində yaradılacaqdı.

Frankfurt Məktəbi

Frankfurt Məktəbini formalaşdıran üç əsas xətt, 1) xüsusilə Almaniyada kütləvi (işçi sinfi) hərakatlarının yatışdırılması ilə birlikdə praktikadan nəzəriyyəyə yönəlməsi, 2) pozitivizmin (və Aydınlanmanın) tənqidi ilə siyasi-iqtisaddan fəlsəfəyə yönəlməsi və 3) daha çox incəsənət, estetika, ideologiya, mədəniyyət, media və s. kimi marksist üstqurumlarla məşğul olması idi.

Bu məktəbə görə, Aydınlanma dövrü özündən əvvəlki dini düşüncəni süquta uğradaraq şüuru ortaya çıxarmışdı, ancaq kapitalizmin inkişafı, şüurun tənqidi (neqativ) yönünü məhv edərək, sadəcə texniki (pozitiv) tərəfini saxlamışdı. Beləcə, özündən əvvəlki dini düşüncəni məhv edən Aydınlanma dövrü yeni bir din – pozitivist düşüncəni formalaşdırmış və tənqidi düşüncədən məhrum olan insanı yeni formada boyunduruq altına almışdı. Məktəbin nəzəriyyəçiləri bunu üç sahədə araşdırırdı.

Birinci sahə siyasi-iqtisad idi. Məsələn, F.Pollock`a görə, 1870-ci ilə kimi fərdə söykənən, oliqarxlaşmamış liberal sərmayə kapitalizmin ilk böyük böhranından sonra oliqarxlaşaraq dövlətə daha çox əsaslanmağa başlamış və sənaye texnoloqları və bürokratiya ilə birlikdə “planlaşdırma”nı ortaya çıxarmışdı. Yuxarıdan gələn bu planlaşdırma isə bürokratik və texnokrat şüuru gücləndirərkən, tənqidi şüuru ortadan qaldırmışdı. Bəs sərmayə və dövlət bu cür ittifaqa girərkən nəyə görə “fərd” yuxarıdan gələn bu istibdada boyun əymiş, üsyan etməmişdir? Bunu isə Frankfurt Məktəbi ikinci sahədə – sosial psixologiyada araşdırırdı.

Məktəbin nəzəriyyəçilərinə görə, bunun səbəbi “zəifləmiş eqo” idi. Oliqarxik kapitalizm ailə və atanın qoruyan avtoritetini parçalamazdan əvvəl ailə, burjua cəmiyyətində “nəfəs dərmə” yeri idi. Lakin ailə dağıldıqdan sonra uşaq çox erkən yaşda cəmiyyətlə üz-üzə gəlir, onun bürokratik-texnokratik boyunduruq altına alma cəhdinə məruz qalırdı (bağça, məktəb, KİV və s.). Və bu qurumlar qarşısında özünü tək, sındırılmış hiss edən fərd, beləliklə, özündən güclülərə boyun əyən, özündən zəifləri isə əzən “avtoritar insan tipinə” çevrilirdi.

Məqalənin çərçivəsinə birbaşa aid olan isə üçüncü sahədir – mədəniyyətin sənayeləşməsi. Müasir humanitar elmlərə “mədəniyyət sənayesi” terminini bəxş edən Frankfurt Məktəbinə görə, kapitalizmdən əvvəl mədəniyyət məhsulu daha çox “məna yaratmaq” üçün var idi. Lakin hər şey kimi, mədəniyyət məhsullarını da əmtəələşdirən kapitalizm ona əlavə olaraq “izafi dəyər” də vermişdi. Yəni, texnikanın da köməkliyi ilə “izafi dəyəri” artan mədəniyyət məhsullarının “məna dəyəri” azalmışdı. Beləcə, liberal kapitalizmdə sadəcə iş zamanı yadlaşan fərdlər artıq işdən sonra da, boş zamanlarında da yuxarıdan planlaşdırılan mədəniyyət məhsullarını istehlak edərək, “ikiqat yadlaşmağa” başlamışdır. Bu, Frankfurt  Məktəbinin “kütləvi mədəniyyəti” tənqid edərkən, mühafizəkar-elitist nəzəriyyəçilərdən fərqinin əsas nöqtəsi idi. Çünki elitist-mühafizəkar nəzəriyyəçilər kütləvi mədəniyyəti, “zövqü pozduğu” üçün tənqid edirdi, ancaq marksist nəzəriyyəçilər onu, kütlələri uyuşdurduğu, passivləşdirdiyi, yadlaşdırdığı və idarə edilən formaya saldığı üçün tənqid edirdi[6]. Eynilə Frankfurt Məktəbi təmsilçiləri “yüksək incəsənəti” də insanın fərqli dünya təxəyyüllərini diri tutduğu, ona azadlıq verdiyi üçün ön plana çəkirdi, ancaq mühafizəkar-elitistlər üçün yüksək sənətin dəyərli olması, onun xüsusi zövqə malik olması və həqiqət daşıyıcısı olması iddiasını daşıyırdı.[7]

Frankfurt Məktəbinin kütləvi mədəniyyəti “kütləvi uyuşdurma” olaraq nəzərdən keçirməsinə marksist fikirdəki ilk sistemli tənqidi yanaşma 60-cı illərdə Birmingham Mədəniyyət İnstitutunun nəzəriyyəçilərindən gəlir. Frankfurt Məktəbi və Qramşinin fikirlərindən yola çıxan bu institutun nəzəriyyəçilərinin fikirlərinə keçməzdən əvvəl, həm onların fikirlərini daha anlaşılan etməsi üçün, həm də marksist nəzəriyyənin mədəniyyətə baxışında əhəmiyyətli yer tutduğu üçün əvvəlcə Qramşinin bu haqdakı fikirlərini qısaca təftiş etmək lazım gələcək.

Qramşi

Qramşinin digər marksistlərdən əsas fərqi hegemon güclərin kütlələri idarə edərkən sırf zorbalıq və manipulyasiya ilə deyil, onları razı salmaq və onların könüllü olaraq sistemə qoşulmasını təmin etməklə də mövcud olduğunu iddia etməsindədir. Bunu “hegemoniya” termini ilə ifadə edən Qramşiyə görə, xüsusilə Qərbi Avropa dövlətlərində sistem, zorbalıq göstərərək kütlələri marjinallaşdırmaq əvəzinə, onları müxtəlif sivil toplum qurumları vasitəsilə sistemin içinə cəlb edib nəzarətdə saxlayaraq idarə edir.

Antonio Qramşi (1891–1937)

Antonio Qramşi (1891–1937)

Buna görə də davamlı olaraq hegemon güclərin təsiri altında olan əzilənlərin yaratdığı mədəniyyət də yenə yuxarıların təsiri altındadır. Ancaq, digər tərəfdən, bu mədəniyyət əzilənlərin “müdafiə xarakterini” də özündə daşıyır. Daha çox folkloru araşdıran Qramşi üçün folklor əzilən insanlar qrupunun çox vaxt dolayı (indirekt), mexaniki və laqeyd şəkildə rəsmi dünya təsəvvürlərinə qarşı çıxdığı “dünya və həyat təsəvvürü” idi. Çoxluq tərəfindən yaradılan folklor qüsursuz və sistemli deyil, əksinə, bölük-bölük, parçalanmış və qatmaqarışıqdır. Çünki o, siyasi olaraq sistemli və qüsursuz hala gələ biləcəyi mərkəzdə deyil, kənarda, periferiyada yaranır. Buna görə də daim təsir altında olan bu mədəniyyət daxilində olduqca ziddiyətli məqamlara rast gəlmək mümkündür. Çünki bu mədəniyyətin yaradıcısı olan “xalq əxlaqı” da özlüyündə olduqca qarışıq və ziddiyətlidir: “… xalqın bir əxlaqı olduğunu, bunun müəyyən şərtlərdən yarandığını və ya bu əxlaqın, şərtlərin nəticəsi olaraq zaman və məkanda müəyyən praktiki şeyləri həyata keçirmə tərzlərinə, adət və ənənələrinə uyğun gəldiyini demək doğru olardı. Xurafat kimi, bu əxlaq da dini inanclarla yaxından əlaqədardır. Bu əxlaqın əmrləri rəsmi əxlaqın əmrlərindən çox daha kəskin, dəyişməz və təsirlidir. Bu sahədə də müxtəlif qatları nəzərə almaq lazımdır: keçmiş həyatın şərtlərinə nümunə olan, bu nümunəliyinə görə mürtəce və mühafizəkar, fosilləşmiş dəyərlər ilə, gündəlik həyatın forması və şərtləri tərəfindən müəyyənləşdirilmiş, çox vaxt yaradıcı, mütərəqqi, müxtəlif yeniliklər ehtiva edən və ümumən idarə edənlərin əxlaqından ya fərqli, ya da ona müxalif və hələ inkişaf prosesində olan bir əxlaq”.

Dolayısı ilə, Qramşi üçün mədəniyyət sahəsindəki mübarizə də modernlik və ənənə arasında deyil, hegemon olanla bu hegemoniyaya məruz qalan arasındakı mübarizədir.

Birmingham Şənliyi

Qramşinin folkloru araşdırarkən ortaya qoyduğu bu fikirlər Birmingham Mədəniyyət İnstitutu nəzəriyyəçiləri tərəfindən yeni bir kontekstdə irəli sürülür. R.Williams, S.Hall, E.M.Thompson və s. kimi nəzəriyyəçiləri özündə birləşdirən bu məktəbə görə, “mədəniyyət hər zaman iqtidar münasibətləri içərisində istehsal olunur”. Yəni Birmingham tənqidçiləri kütləvi mədəniyyətin yeknəsəq güclərinə qarşı ona məruz qalanların müqavimətinin varlığına da diqqət çəkirdi. Bununla da həm Birmingham nəzəriyyəçiləri, həm də onların davamçıları insanların “mədəni debillər” olmadığını vurğulayaraq, tamaşaçının kütləvi mədəniyyətə qarşı potensial reaksiyasının mürəkkəbliyini göstərməyə çalışırdı. Məsələn, Stuart Hall`a görə, bu reaksiya üç cür ola bilərdi: geniş yayılmış, kompromis və müxalif. Bu baxışa əsasən, “geniş yayılmış” reaksiya kütləvi mədəniyyət məhsulunu olduğu kimi qəbul edir. “Kompromis” reaksiya strukturu olduğu kimi qəbul eləsə də, bəzi iddiaları şübhəylə qarşılayıb müzakirə predmetinə çevirir. Müxalif reaksiya isə aşağı siniflərin mənfəəti üçün bu kapitalist sistemi ümumən rədd edir. Yəni Stuart Hall ortaya qoyulan məhsulun nə olduğundan çox, onu qəbul edənlərin siyasi mövqeyini və ümumi ictimai təcrübəni vurğulayırdı.

Raymond Williams isə, ümumilikdə “kütləvi mədəniyyət” termininə qarşı çıxırdı. Öz sözləri ilə desək, bunu edərkən onun məqsədi “terminin özüylə birlikdə gətirdiyi gözdən qaçan assosiasiyalara diqqət yönəltmək” idi. Çünki “kütlə” və “kütlələr” sözləri “yığın”dan “qələbəlik”ə, “avam xalq”a qədər müxtəlif mənalara gələn sözlərdir və çox mənalıdır”. Məsələn, siyasət sahəsində “kütlə” deyərkən, “sağ onu kütlə demokratiyasından bəhs etmək üçün istifadə edir ki, bu olduqca qaba, əvvəldən təxmin oluna bilməyən və ələ-ovuca sığmazdır. Sol isə “kütlə” sözündən həmrəylik mənasında, insanların mövcud vəziyyətləri ilə barışmayaraq, onu dəyişdirmək üçün birləşdiyi kütləvi aksiyaları nəzərdə tutaraq istifadə edir”. Mədəniyyət sahəsinə baxdıqda isə, kütləvi mədəniyyət qurumlarının modern mediadan daha əvvəl formalaşmağa başladığını deyən Williamsa görə, bu dövrdə “kütləvi mədəniyyət qurumları, insanların böyük dəstələr olaraq birləşdiyi (bayraq daşımaq, şüarlar demək və s.) və öz aralarında müəyyən kommunikasiya formaları yaratdığı bir növ toplantıya uyğun gələn mitinqlər və nümayişlərdir”. Ancaq indi isə “yığın deyə biləcəyimiz çox böyük bir tamaşaçı və kütlə olsa da, insanların çox kiçik qruplar halında, yaxud tək başlarına və ya ailə fərdləri arasında dağınıq bir tamaşaçı kütləsini əmələ gətirdikləri evdə, istifadə edilən texnikaların çoxu daha çox fərdi (kütləvi deyil) bir danışıq tərzi üçün təkmilləşdirilib.”

Digər tərəfdən, Raymond Williams “kütləvi mədəniyyətin” içində bir “populyar mədəniyyət” olduğunu, bunun xalq mədəniyyətinin davamı olaraq nəzərdən keçirilə biləcəyini də deyir. Xüsusilə, keçmiş həyat formalarında heç vaxt “mədəniyyət” olaraq görünməyən geniş bir hissənin üzərində durur Williams – gündəlik danışıq və dinamik münasibətlər, zarafatlar, deyişlər, əyləncə və s. Yəni onun fikrincə: “Gündəlik dedi-qoduların birbaşa bir TV serialına nəql olunmağının bir mənası var”. Əsas məsələ isə “bu cür TV formalarının bu mədəniyyəti ifadəmi etdiyini, yoxsa onu qəsb edərək (…) ona yeni bir yönmü verdiyini” anlamağa çalışmaqdır.

Williams haqlıdır, kütləvi mədəniyyətin əzilənləri nə qədər ifadə edə bildiyi və ya onları necə və nə cür manipulasiyalara məruz qoyduğunu anlamağa çalışmaq vacibdir. Ancaq bunu edərkən nə bir çox postmodernist kimi ona aşiq olmamaq, nə də elitistlər kimi onu alçaltmamağa çalışmaq da bir o qədər vacibdir. Zira orda barbarlığın izlərini tapmaq mümkün olduğu kimi, işığın izlərini də tapmaq mümkündür. Hər zaman.

Qeydlər:

[1]Başlarkən zəruri qeyd: Mədəniyyət ərazisindəki hegemonik münasibətlər iki yönlü araşdırıla bilər. Birincisi, şərti olaraq “horizontal hegemoniya” deyə biləcəyimiz, müxtəlif mədəniyyətlər arasındakı münasibətlər (məs. Şərq-Qərb və s. kimi). Digəri isə, şərti olaraq “vertikal hegemoniya” deyə biləcəyimiz, müəyyən bir yer və zamanda idarə edənlərlə edilənlər arasındakı münasibətlər. Bu məqalənin, əsasən, “Avropa mədəniyyətindəki vertikal hegemoniya” haqqında müxtəlif baxışlarla əlaqədar olduğunu bəri başdan bildirmək istəyirəm.
[2] Azərbaycan dilində istifadə olunan “mədəniyyət” termini  isə əksinə “mədinə”dən  yəni “şəhər”dən yaranmışdır. Bu mənada “mədəniyyət” termini kök etibari ilə aqrar həyatdan yaranan “culture” (kültür) -a deyil, İngiliscədəki “civilization”, Türkcədəki “uygarlık” sözlərinə daha uyğun düşür. Ancaq bu, daha geniş bir yazının mövzusu olduğu üçün sadəcə bu məqalədə “culture” sözünə qarşılıq olaraq “mədəniyyət”, “civilization” sözünə qarşılıq olaraq isə “sivilizasiya”dan istifadə edildiyini xatırlatmaq istərdim.
[3] Azərbaycan dilində əsasən “Maarifçilik” olaraq adlandırılsa da, “Aydınlanma”, maarifçiliyi də əhatə edən daha geniş bir anlayışdır. 17-18 – ci əsr Avropasının fəlsəfi və ictimai həyatının ən geniş yayılmış düşüncəsi olan və şüurun üstünlüyünə vurğu edən bu anlayışın məğzini, ən sadə şəkildə Kantın “ Aydınlanma, insanın öz günahı ilə düşmüş olduğu yetişkin olmama vəziyyətindən xilas olaraq, şüurunu özü tərəfindən istifadə etməyə başlamasıdır” ifadəsində tapa bilərik.
[4] “Klassik milliyətçilik” və “etnik milliyətçilik” arasındakı qarşıdurma da bu iki fəlsəfi baxışın fərqinə söykənirdi. İngiltərə-Fransa üçün “sivil mədəniyyətin” istənilən daşıyıcısı, vətəndaş olaraq bir millətdə birləşə bilərdi. Buna görə də “bu bəşəri sivil dəyərlər” bütün dünyanın xeyrinə olacağı üçün hər yerə yaymaq lazım idi. Bu isə həm bəşərilik və maarifçilik,  həm də imperializm demək idi. Milli birliyini və sənayeləşməsini bu ölkələrdən daha gec həyata keçirən Almaniyada isə bu baxışa əks-reaksiya olaraq yaranan “etnik milliyətçilik” anlayışı “hər xalqın öz köklərindən gələn təmiz ruhunu qoruyub saxlamağın” əhəmiyyətini vurğulayırdı. Bu isə “özünümüdafiə” və anti-imperialist xarakter daşıyırdı.
[5] Hegeldən üzü bəri filosoflar tarixi Antik, Orta Əsrlər və Modern olaraq üç hissəyə ayırmışdır. Haqqında müxtəlif görüşlər olmasına və başlanğıcı və bitişi mübahisəli olmasına baxmayaraq “moderniti” də , Avropada əsasən İntibah Dövründən sonra formalaşmağa başlayan ictimai dəyərlər sistemi və formasını ifadə etmək üçün istifadə edilmişdir. Özündən əvvəlki ənənəvi dəyərlər və orqanizasiya şəklinin ziddi olaraq anlaşılan “moderniti”nin ən mühüm nöqtəsi, onun fərdi, ictimai və siyasi olaraq əsaslı bir dəyişikliyin (qırılma nöqtəsinin) göstəricisi olmasıdır. Sosiologiyanın “üç atası” E.Durkheim, K. Marx və M.Weber modernitinin fərqli şəkillərdə də olsa, ilk nəzəriyyələrini ortaya qoymuşdur. Durkheim onu sənayeləşmə ilə, Marx kapitalizm ilə, Weber isə rasionallaşma ilə əlaqələndirmişdir. “Modernist”, “Modernləşmə”, “Modernizm” kimi terminlər “moderniti” ilə əlaqədar olsa da, ondan və bir-birindən fərqli mənaları və anlayışları ifadə edir. Daha ətraflı məlumat üçün bir neçə mənbə: M.Bermann, “Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor – Modernite Deneyimi”; A.Çiğdem “Bir İmkan Olarak Modernite” ; B.Singer, “Melodrama and Modernity” ; Anthony Giddens,” The Consequences of Modernity” və s.
[6] Məsələn Horkemeir deyirdi :” Kütləvi mədəniyyətlə mübarizəm sadəcə bu mədəniyyətin ictimai haqsızlıqların davam etdirilməsi ilə əlaqəsinə diqqət çəkməkdən ibarətdir.”
[7] Kökləri Aristotelə qədər gedib çıxsa da, yüksək və aşağı sənət ikililiyi, 18-ci əsrin humanist jarqonundan yaranan və 19-cu əsr Alman Romantizmi ilə yayılan modern bir ikililikdir. Aristotel, yüksək sənəti vətəndaşların, aşağı sənəti isə kölələrin məhsulu olaraq göstərərək sinfi bir ayrılıq aparırdı. Ancaq modern çağda bunlar sadəcə istehlak formaları ilə fərqləndirilirdi. Məsələn Schelling-ə görə yüksək sənət, onun kənar bütün nəsnələrdən – zövqdən, faydadan, əxlaqdan uzaq olması ilə ölçülməlidir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  • Terry Eagleton. “Kültür Yorumları”. Ayrıntı yay., 2005.
  • Norbert Elias. “The Civilizing Process”. Wiley, 2000
  • Kate Grahen. “Gramsci, Kültür, Antropoloji”. Kalkedon yay., 2006.
  • Martin Jay. “Diyalektik İmgelem- Frankfurt Okulu ve Toplumsal Araştırmalar Enstitüsünün Tarihi”. Belge yay., 2004.
  • Adorno, M.Horkemeir. “Aydınlanmanın Diyalektiği”. Kabalcı yay., 2010.
  • Raymond Williams. “Kültür ve Materyalizm”. Sel yay., 2013
  • Raymond Williams. “Television: Technology and Cultural Form”, 1974.
  • Stuart Hall. “Encoding and Decoding in the Television Discourse”, 1973.